Toen ik wethouder was, sprak de burgemeester aan het begin van iedere raadsvergadering nog het ambtsgebed uit: ‘Mogen onze beraadslagingen en te nemen besluiten strekken tot Uw eer en ter bevordering van de belangen van deze gemeente.‘ Iedere keer, na de gemeenteraadsverkiezingen, was het dan weer een onderwerp bij de college -onderhandelingen: afschaffen of niet! Dat ging er soms fel aan toe. In veruit de meeste gemeenten sneuvelde het ambtsgebed ergens in de tachtiger- of negentiger jaren. Een stil moment tot eer van God en het Algemeen Belang.

Nu is het niet meer stil voorafgaand aan enig samenzijn. We hebben de stilte en de aandacht weggerationaliseerd in onze organisaties, en dus ook in onze bijeenkomsten en besluitvormingsprocessen. Jammer. Dat mag terug!

Daarom het pleidooi voor een nieuw meditatief moment aan het begin van iedere raadsvergadering! Eindigend in een gezamenlijke oproep: Mogen onze beraadslagingen en te nemen besluiten deze gemeente, de aarde en haar bewoners tot zegen zijn.

Uiteraard valt er over de tekst te onderhandelen.…

De Olympische Winterspelen in Vancouver zijn voorbij. Ik heb Sven Kramer op de voet gevolgd. Schaatsen is van een verbijsterende minutieuziteit. Hondersten van een seconde verschil kan een schaatser uitleggen als ‘minder in vorm’. Mijn ’sport’ is een andere. Reisprogramma´s op de televisie laten die wel eens zien: een groep Chinezen dat in een park samen langzame, sierlijke bewegingen maakt. Vaak op muziek, met zo’n schetterende luidspreker aan een boomtak. Bij mij blijven dan vooral de voluptueuze oudere vrouwen op het netvlies hangen. Soort voorland, maar dan in den vreemde. Chi Quong. Heel lastig.

Het is zoiets als yoga, maar dan in beweging. Het heeft alles met ademen te maken. Met inademen en uitademen, spannen en ontspannen op het goede moment. Ik kreeg les van een Japanse. Ze vroeg me om mijn knieën te buigen, om in te ademen en tegelijkertijd mijn armen te spreiden naar de hemel. Naar boven. En weer uit te ademen,met mijn armen in een golfbeweging omlaag. In een en dezelfde soepele beweging. Als een vliegende vogel. En met haar zachte stem probeerde ze me te corrigeren: ‘ ….Don’t think….. Just feel….. a bird..’

Ik dacht eerst dat zo’n schijnbaar eenvoudige beweging om een perfecte beheersing ging. Om techniek, trainen, oefenen, volhouden. Maar dat is niet zo. Een vloeiende beweging valt niet te denken. Komt niet voort uit doorzettingsvermogen, beheersing of wilskracht. Een vloeiende beweging is het gevolg van loslaten. Van niet-denken, niet willen-beheersen. Niet-willen. Van gaan…

Topsport is in essentie hetzelfde. Zelfs een coach moet dan niet-denken.

Gisteren vertelde mijn kapster dat ze onder de indruk was van iemand die als adviseur bij een klas op school was gekomen omdat de juf vond dat de kinderen zo onrustig waren. Ze luisterden niet meer naar elkaar. Ook al niet ’s morgens vroeg. Na een tijdje observeren tijdens het kringgesprek had de adviseur gevraagd: als jullie nou eens iets aan elkaar vertellen en dan niet meer het woord ‘leuk’ zeggen? Je mag alle woorden gebruiken die je kent, maar niet meer het woord ‘leuk’. Toen werd het ineens spannend. Er moest worden nagedacht. De aandacht was weer terug.

Vorige week zei een collega mij dat ze de indruk had dat de inrichting van het onderwijs er mede aan bijdroeg dat zoveel kinderen bestempeld worden met ADHD. Nu wordt ADHD nog toegeschreven aan het individuele kind, maar het is maar de vraag of het kind zelf zo sterk debet is aan de eigen onrust. De ervaring van een tijd lang klassikaal gedisciplineerd en geconcentreerd werken is er niet meer bij. Terwijl de juf iemand helpt wordt de rest van de klas wel geacht zelfstandig bezig te zijn, maar met zoveel prikkels om hen heen, lukt dat veel kinderen niet. Ze zei: zelfs in het leven van een jong kind moet het allemaal snel en ‘leuk’ zijn, inclusief de interactie. Was het onderwijs maar minder ‘leuk’.

Ik ga komende week eens oefenen voor mezelf : niet meer het woord ‘leuk’ gebruiken. Kijken wat er dan gebeurt….

“Aandacht betekent persoonlijke touch en die kan niet gemaakt zijn”, twitterde zojuist Jaap Peters @FokkeWijnstra. Dat deed me denken aan een rechercheur tijdens een workshop over Aandacht bij de politie. Die plantte zijn blik in de mijne en zei: ‘ik heb altijd aandacht voor de mensen’. Hij zat naast me en wij keken elkaar lang aan, recht in de ogen. Het was een soort krachtmeting aan het worden tot ik woorden had: ‘nee, u hebt geen echte aandacht voor mij. Dat voel ik. U kijkt me wel onafgebroken aan, maar u bent met uw aandacht bij uzelf. In het eigen hoofd, daar gaat van alles in om. Maar u bent niet bij mij.’

En toen ik daar later op doordacht viel me in waaraan ik het kon merken: hij had geen zachte ogen. Aandacht in een gespek is zachte ogen hebben. Dat maakt ook het verschil met focussen. Bij focussen heb je een vernauwde aandacht, puntig. Zoals je scherp stelt met een camera. Aandacht in een gesprek is anders.

Je kunt jezelf er even naartoe terughalen. Gewoon, tijdens een gesprek. Een kleine aandachtsoefening: heb ik nu zachte ogen?

Zegt de prikzuster tegen me dat ze zich verbaast dat het zo rustig is. Ze is maar een boek gaan lezen. Ik kon inderdaad zo doorlopen. Maar dat boek-lezen vond ze niks: ‘ik ben een all-rounder, en dan word ik naar deze post gestuurd. Alleen maar om te prikken! En twee collega’s van mij die ook all-round zijn zitten nu te prikken op twee andere buitenposten van het ziekenhuis. En dan klaagt het ziekenhuis dat er te weinig all-round personeel rondloopt. Dat hebben de mensen van de roosterdienst niet door. En dan mag ik hier niet om 8.00 uur beginnen, terwijl ik al wel klaar stond om 8.00 uur, maar het prikken begint hier officieel om half negen. Ze zeiden dat als ik dan eerder begin, ‘de mensen gaan denken dat het ook altijd eerder is’.  Dus ik mocht pas om half negen de eerste klant komen ophalen. Zo zit ik zelf niet in elkaar, hoor. Dat was vroeger anders. Trouwens, uw verzekeringspasje is verlopen, wist u dat? Ik mag dat eigenlijk niet goedkeuren. Ja sinds kort moet u altijd uw verzekeringspasje bij u hebben, een geldig pasje dan. Anders prikken we niet.’ Anders niet? Nee, anders niet. Balt u nu maar even de vuist.

Vanmiddag was ik op het afstudeerfeest van Marita Ton, mijn nicht, en dan nu collega-kunsthistorica. Ik vroeg: wanneer was nou precies de plechtigheid van de uitreiking van je bul? Maar die was er niet. Ze heeft het papiertje gewoon opgehaald bij het secretariaat. En keurig getekend voor ontvangst. Ze had zelf maar een fototoestel meegenomen en de secretaresse gevraagd om een foto te maken van het moment dat ze de handtekening zet. Dat was de secretaresse niet zo gewend.

Ik was helemaal stil.

Het had te maken met het feit dat zij ook haar onderwijsbevoegdheid heeft gehaald. En dat moet dan bij het instituut dat over onderwijsbevoegdheden gaat. En ja, dan moet je je bul daar komen afhalen.

Ik ben er nog steeds stil van. Zou ze meteen ook een glimmende folder hebben meegekregen? -dacht ik op de terugweg naar huis. Om ‘alumna’ te worden: oh, het is zo geweldig als je nog steeds bij ons hoort?

‘ammuhumna!’

‘Je had toen en daar helemaal geen aandacht voor me’, zei iemand laatst. En hij zal gelijk hebben, want ik kon me hem van toen en daar niet herinneren. ‘Niet zo fraai voor iemand die zo met ‘aandacht’ bezig is’, zei hij vervolgens en keek me aan. Ik was stil. In mijn hoofd kwam allerlei innerlijk commentaar voorbij. Moest ik me verdedigen, verontschuldigen, in de tegenaanval of gewoon incasseren… Mijn reactie duurde langer dan verwacht en er kwam een lachje op zijn gezicht. Hij had mij in verwarring gebracht.

Voor het ene begrip ‘aandacht’ in het Nederlands, kent het Engels er vier : focus, attention, awareness en mindfulness. Ik gebruik ‘aandacht’ consequent in die laatste betekenis, ook wel vertaald als oplettendheid, alertheid, helderheid, in het hier en nu zijn, in het moment zijn. Daarin oefen ik mij. In volledig aanwezig zijn. Dus als ik op een bijeenkomst ben en in gesprek, wil ik slechts in verbinding staan met mijzelf en die ander. Niet ook nog eens gelijktijdig met mijn aandacht bij anderen, of -nog verleidelijker- op metaniveau in het eigen hoofd. Soms lukt dat beter dan anders. Of ik inconsequent ben : met aandacht bezig en toch niet altijd en overal aandachtig? Ja, gelukkig wel. Mijn vertrekpunt is ‘aandacht’ in de betekenis van: daar te zijn waar ik op dat moment ben. Meer niet. De rest is intentie.

In het begin moest ik er zelf ook om lachen, een soort binnenpretje. Bij de yoga-oefeningen die bij de mindfulnesstraining horen, beëindig je een beweging met ‘navoelen’. Even stilstaan en aandacht geven aan wat de beweging heeft teweeg gebracht: de hartslag iets hoger, de adem iets sneller, de spieren iets meer gespannen, de huid aan het tintelen, -of juist niet. ‘Navoelen’ heeft dan vooral een fysieke betekenis. Inmiddels vraag ik deelnemers aan een workshop ook om na een bepaalde oefening even ‘na te voelen’. Er gaat dan vaak een zacht gegrinnik door de ruimte. En het geluid van ‘verzitten’. Dat verzitten markeert het begin van een nieuwe ervaring. Na verloop van tijd ebt het verlangen om even te gaan verzitten weg en duurt het ‘navoelen’ langer. Navoelen is niet moeilijk als er de aandacht is.

Navoelen is inmiddels voor mij een belangrijk woord geworden. Als ik iets heftigs heb meegemaakt, als ik terugkijk op een dag, als ik een mooie film heb gezien en weer terugrijd in de tram, als ik een heerlijke maaltijd heb gegeten of juist jachtig een snack naar binnen heb gewerkt, overkomt het me dat er iets in me zegt: ga maar even navoelen.. een uitnodiging om weer thuis te komen in de eigen ruimte van het hier en nu. Een andere omschrijving heb ik even niet.

De techniek van het navoelen is die van een verkorte bodyscan, gevolgd door het opmerken van wat er kennelijk in de aandacht wil zijn. Dat kunnen fysieke sensaties zijn, gedachten of gevoelens. En wat ook maar opkomt, je neemt het vriendelijk waar, vanuit een nieuwsgierige houding. Ik pas de techniek vaak toe, of beter: het komt steeds vaker in me op om ‘na te voelen’. Zo lees ik op dit moment een prachtig boek : Stil de Tijd van Joke J. Hermsen. En na afloop van elk hoofdstuk, voel ik even na: wat doen de woorden mij. Dan blader ik soms terug, herlees, memoreer, laat de woorden in me doorwentelen. Tot ze als vanzelf stilrollen. Navoelen leidt naar een nieuwe manier van lezen.

Zo kunnen kijken : niet direct labelen. Geen automatisme in het maken van onderscheid: prettig, onprettig of neutraal. Geen invuloefening ‘dat weet ik al’. Geen angst en geen verwachting. Geen label: belangrijk of onbelangrijk. Alles in je opnemen vanuit een waardige, koninklijke houding.

Ik twitter sinds enige tijd -twitter.com/HelmaTon- en kijk zo af en toe op 2.0 sites die ik boeiend vind en waar mensen muziek, foto’s en filmpjes op zetten die ze graag willen delen met anderen. Ik link er nu wat, voor wie niet goed weet wat tweets zijn (twitterberichtjes) of wat dat dan voor sites zijn : bijvoorbeeld over rijnlands organiseren, over onderwijs en slowpolitics. Iets meer dan een week geleden was er in Oosterbeek, ook via een digitaal netwerk, dat van deLimes, een middag waarvoor iedereen die dat wilde een filmpje kon toelichten. Dat was heel bijzonder. Met een aantal mensen kijken naar iets moois of iets aangrijpends. Ik kon het niet laten eergisteren een filmpje hier te laten zien dat ik via een tweet had opgepikt (met dank aan Harold Janssen). Mensen die beweren dat al dat internetcommuniceren mensen afhoudt van echt contact maken, vergissen zich. Ik krijg er veel voor terug : blogs die mensen schrijven over wat hen bezighoudt, berichten over nieuws dat belangrijk is voor iemand, of gewoon even een teken van leven. Zojuist kwam ik een filmpje tegen dat gisteren kennelijk op de onderwijssite Passenderwijs was gezet. Ook z’on onweerstaanbaar filmpje. Het roept veel in me op (met dank aan Teus van Zoest).

Passie zonder woorden…